"Οπως συμβαίνει μ' όλα τα παιδιά όλων των χωρών και σ' όλες τις εποχές, το παιδί στο Βυζάντιο παίρνει τα πρώτα του μαθήματα στη ζωή, πλάϊ στη μάνα του. Αυτή οδηγεί τα πρώτα του βήματα αυτή που μαθαίνει να μιλάει να τρώει και να ντύνεται. Οταν το παιδί γίνει έξι χρονών αρχίζει να μαθαίνει και να διαβάζει. Πολλές φορές είναι πάλι η μάνα του που αναλαμβάνει το καθήκον να το εξοικειώσει με το αλφάβητο. Οταν η οικονομική κατάσταση της οικογένειας το επιτρέπει , εμπιστεύονται το παιδί σ' ένα δάσκαλο του σχολείου, που θα το μάθει να διαβάζει και να γράφει και θα το εξοικειώσει με τις πρώτες γραμματικές έννοιες. Αυτή η στοιχειώδης μόρφωση διαρκεί συνήθως από δύο έως τρία χρόνια. Ετσι το παιδί στα οχτώ του χρόνια την έχει βασικά τελειώσει και τότε μπαίνει το μεγάλο ερώτημα: "Και τώρα"; Συνήθως σταματάει εκεί . Αλλά συμβαίνει καμία φορά οι γονείς να αποφασίσουν τη συνέχιση των σπουδών του παιδιού τους. Τότε αρχίζει το στάδιο της μέσης εκπαίδευσης , το οποίο ο μαθητής θα χρειαστεί για να το τελειώσει επτά ή οκτώ χρόνια. Πρωταρχική επιδίωξη του σταδίου αυτού είναι να μπορέσει να μάθει ο μαθητής να εκφράζεται σωστά και να γράφει χωρίς ορθογραφικά λάθη. Υστερα να μπορεί να εξηγεί τους κλασικούς συγγραφείς, κυρίως τον Ομηρο από τον οποίο θα μάθει ν' απαγγέλλει απ' έξω ολόκληρα κομμάτια. Η μέθοδος που χρησιμοποιείται αποσκοπεί στο να κάνει το μαθητή ικανό ν' απαγγέλλει ένα κείμενο. Ο δάσκαλος ελέγχει και διορθώνει τα λάθη της προφοράς, εξηγεί τις μεταφορές και τις ιδιομορφίες της γραμματικής σύνταξης. Μ' αυτά τα μαθήματα ο νέος φθάνει στην ηλικία των δεκαέξι ετών. Από εκείνη τη στιγμή θεωρείται ότι έχει επαρκή μόρφωση. Αν ανήκει σε μία μέση οικογένεια, προσανατολίζεται προς το εμπόριο ή τη χειροτεχνία. Αν ο πατέρας του είναι πλούσιος και πολύ περισσότερο, αν είναι ευγενής, θα ετοιμαστεί για να ακολουθήσει τη στρατιωτική καριέρα ή για να συνάψει ένα καλό γάμο - το ένα, όμως αποκλείει το άλλο. Αλλά αν θέλει να γίνει δικηγόρος, γιατρός ή διοικητικός αξιωματούχος είναι αναγκαίο να πάρει δίπλωμα από μια ανώτερη κρατική αρχή. Για να αποκτήσει αυτό το δίπλωμα θα υποχρεωθεί να παρακολουθήσει τα μαθήματα του αυτοκρατορικού πανεπιστημίου.

Αποδίδουν την ίδρυση αυτού του πανεπιστημίου στον Κωνσταντίνο και υποστηρίζουν ότι δημιουργήθηκε αμέσως ύστερα από την ίδρυση της "Νέας Ρώμης". Αυτή η βιασύνη του θα μπορούσε να βρει μια εξήγηση. Είχε ανάγκη να δημιουργήσει όσο το δυνατόν πιο σύντομα "νέους Ρωμαίους", δεδομένου ότι οι Ρωμαίοι της αρχαίας πρωτεύουσας δεν είχαν ανταποκριθεί με προθυμία στην έκκλησή του να έρθουν να συνενωθούν μαζί του στις ακτές του Βοσπόρου. Οι Βυζαντινοί που ήταν Ελληνες από καταγωγής, έπρεπε να οδηγηθούν στον εκλατινισμό ταυτόχρονα πολιτικά και πνευματικά.

Δεν ξέρουμε με ποιο ακριβώς τρόπο ήταν οργανωμένη η διδασκαλία στο πανεπιστήμιο του Κωνσταντίνου. Αλλά πολλά πράγματα μας κάνουν να υποθέσουμε ότι οι λατινικές σπουδές κατείχαν δεσπόζουσα θέση. Αυτό συμπεραίνεται από τη ριζική μεταρρύθμιση της δομής της, που πραγματοποιήθηκε το 425 από το Θεοδόσιο Β', η οποία θα δώσει στη διδασκαλία ένα διαφορετικό χαρακτήρα, καθαρά δίγλωσσο, τοποθετώντας τη διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας, σε ισότιμη θέση με τη διδασκαλία της λατινικής. Σ' ένα σύνολο τριάντα και μίας εδρών θα υπάρχουν από δώ και μπρος δεκαέξι ελληνικές και δεκαπέντε λατινικές, γεγονός που θα μπορούσε να θεωρηθεί σαν παραχώρηση προς τους αυτόχθονες, τους οποίους είχε παραμερίσει η λατινική αποκλειστικότητα του Κωνσταντίνου και των πρώτων διαδόχων του. Τα μαθήματα ήταν τεσσάρων κατηγοριών. Γραμματική, ρητορική, φιλοσοφία και δίκαιο. Η πρώτη θέση ανήκε στη γραμματική. Υπήρχαν είκοσι έδρες γραμματικής, από τις οποίες δέκα ήταν ελληνικές και δέκα λατινικές. Η ρητορική είχε οκτώ έδρες. Οι Ελληνες δάσκαλοι είχαν σ' αυτή την πλειοψηφία. Πέντε έναντι τριών Λατίνων. Στην φιλοσοφία υπήρξε μόνο ένας Ελληνας καθηγητής. Αλλά το δίκαιο διδασκόταν, όπως ήταν φυσικό, από δύο Λατίνους".

(Ζεράρ Βαλτέρ: Η καθημερινή ζωή στο Βυζάντιο

Μετάφραση Κ. Παναγιώτου. Εκδόσεις "Ωκεανίς" 1970)